miércoles, 18 de octubre de 2017

Preguntas

Tras o paso do lume a cinza deixa unha chea de preguntas que quedarán sen respostas, como xa aconteceu noutras vagas de incendios.

Dous operarios en medio do lume
en A Armenteira (Rafa Fariña)

Deixan os lumes preguntas agochadas baixo a dor e a rabia. Sentimentos que cada certo tempo enguedéllanse entre as copas das nosas árbores, soben polos valados das corredoiras e contemplan dende os vales como esmorecen ducias de vivendas. Ese ronsel de preguntas tinxidas do negro da desolación é ao que estamos obrigados dende xa, aínda que sexa para que cando todo isto se repita lembremos as respostas. É unha especie de destino maldito dos galegos o de enfrontarse de xeito reiterado a situacións catastróficas no medio natural, no que semellamos estar inseridos como na roda dun hámster, xirando unha e outra vez.
Estamos ante unhas circunstancias extraordinarias? Sempre que ten lugar unha vaga de lumes escoitamos de xeito insistente que nos atopamos ante «unhas circunstancias extraordinarias» que, sen embargo, se repiten de xeito habitual cada verán nalgunha xornada na que, en maior ou menor medida, coinciden estes factores ambientais. Vento e seca xuntos non son efectos tan estraños como para vestilos como extraordinarios.
Quen son os culpábeis? Estamos fartos xa de escoitar que o lume ten culpábeis, que hai xente que queima o monte, algo que todos sabemos máis que de sobra. Todos entendemos que esa chea de lumes non medran por xeración espontánea, o que queremos saber é quen está detrás desas accións. Se existe unha organización máis ou menos artellada e, sobre todo, que beneficio se lle pode sacar a esas accións miserábeis que non parecen ser só froito dun tolo que goza prendendo lume. De ser así estaríamos con máis de cen pirómanos ao noso arredor envoltos en lapas todo o ano.
Terroristas, si. E que máis? Está moi ben iso de refuxiarse no terrorismo incendiario, unha maneira de definir a un inimigo alleo á comunidade. Pero tras os actos deses, sen dúbida, criminais, a segunda parte do mal vén da ausencia dun plan real que coide un rural desprezado ao longo das últimas décadas. Fixar poboación, manter os montes coidados ao longo de todo o ano ou frear dunha vez a presenza dunha especie fondamente ligada á especulación económica do bosque como é o eucalipto, e que vai contra a biodiversidade propia da nosa terra, terían que ser teimas prioritarias de calquera goberno.
Seguen as investigacións máis aló do foco da primeira semana? Os cidadáns tamén nos preguntamos se as investigacións sobre os autores materiais dos lumes continúan ao longo de todo o ano máis aló da presión mediática que se rexistra nos días seguintes ao incendio.
Onde quedaron os medios públicos de comunicación? A súa renuncia foi un dos aspectos máis lamentábeis desta crise. O domingo, os lumes ían medrando ao mesmo tempo ca preocupación dun país que precisaba información, non só para saber o que pasaba, senón para moverse polo seu propio territorio. Tanto a Televisión de Galicia como a radio pública estiveron ausentes desa obriga, o que debería facer dimitir dende o mesmo luns aos seus responsábeis.
Porque asusta a xente na rúa? Nunca sei por que se lle ten tanto medo á xente nas rúas e prazas berrando contra os sucesos que asolan a nosa terra. Moita desa xente, máis indignada que politizada, é a mesma que tivo que apagar con cubos e mangueiras de xardín o lume que, de non ser por ela, sería aínda máis terríbel.
Esperemos que cando cheguen as respostas, se é que isto acontece, non pase como con aquel graffiti que o poeta ecuatoriano Jorge Enrique Adoum leu un día: «Cando tiñamos as respostas cambiáronnos as preguntas».



Publicado no Diario de Pontevedra/El Progreso de Lugo 18/10/2017

lunes, 16 de octubre de 2017

O lume cíclico


Outra vez o cheiro a fume e a destrución. De novo unha sociedade sometida pola man do terror e a incapacidade para impedilo.

Unha muller ante o paso do lume en Tortoreos,
 As Neves (Javier Cervera-Mercadillo)

Bágoas, mans na cabeza, laios, lapas, terra queimada, cheiro a fume, desolación, traxedia... Unha vez máis a catarse cíclica que asola a esta terra volveu a facer do domingo un día dramático en Galicia. E non só polas desoladoras consecuencias que tinxiron de negro a terra e a alma de todos nós, senón tamén por evidenciar como seguimos en permanente estado de desprotección ante unha banda de criminais, de xente que non merece vivir entre nós.
Eles son os principais causantes desta podremia, a noxenta man que é quen de poñer lume onde hai vida e vidas. Pero se isto xa o temos claro dende hai moito tempo, xunto con que existe unha mafia que algún tipo de proveito tira destas accións que van máis alá de ser obra dun demente ou do tonto do pobo, o que cumpre dunha vez é coñecer se está todo posto enrriba da mesa para tentar saber o que de verdade hai tras esas organizacións, ou porque non se desmantela ningunha delas, máis alá das detencións de catro vellos cun chisqueiro.
Onte escoitabase falar dende a Administración Pública de terrorismo, de seca, de vento, ata de Portugal... como axentes que coincidiron nesta ocasión. Ata Portugal, meu Deus!, pero non se dixo nada das condicións en que se atopa o noso monte, do seu abandono, da falla dunha política que tente a súa mantenza ordeada, da masiva eucaliptización dun territorio sementado de teas e do negocio que o rodea. Pedimos axuda ao exterior, reclamamos a chegada de medios, pero eses medios terían que estar presentes na nosa comunidade de xeito permanente, máis aínda sabendo da situación que vivimos sen chuvia dende hai semanas, nunha situación de alerta que debería ter un sistema de previsión ante a catástrofe. Non é a primeira vez que acontece... volverá a pasar.
Horas críticas en Galicia con vías de comunicación pechadas, sen alternativas, xente en túneles que non saben por onde ir. Unha tarde como esta nun xornal é un pesadelo, por un lado polo que estás vendo e ata olendo, cando chegan os teu compañeiros das zonas queimadas con ese cheiro pegado a eles que un recorda daquel 2006 que se empeñan en non deixarnos esquecer. Cinzas no chan da redacción como as que estiveron caendo ao longo de todo o día sobre o centro de Pontevedra; pero tamén un pesadelo pola necesidade de coñecer o que acontece e para darlle á poboación información na crecente confusión. Un pensa que estes momentos son nos que se precisa dunha canle pública, pero alí tamén todo está arrasado. Luar, Land Rober e fútbol na G2, así toda a tarde, como se estivese posto o piloto automático. A Galicia paralela, a Galicia para lelos. A Radio Galega non renuncia ao Galicia en goles, informacións puntuais ata as oito da tarde que é cando comeza unha programación especial pero que hora e media despois regresa ao confortábel fútbol, e alí segue cando sae a nova máis tráxica, a dos primeiros mortos. Lamentábel, ata distópico. Supoño que ao longo da semana esixiranse dimisións no Parlamento de Galicia. Un país non pode ter uns medios públicos que ignoren o que acontece no seu territorio e máis ante unha situación de extrema gravidade.
O sur da provincia de Pontevedra desolado e a impotencia de ver como se repiten estes feitos unha vez máis, tamén como, abofé, durante unhas semanas entraremos nas noxentas liortas entre os partidos políticos e como dende a Administración dirase unha e outra vez que se fixo todo o que estaba nas súas mans fronte á puntual confluencia das circunstancias e que hai cousas que non se poden controlar. Pero do que nunca falan é das que si se poden controlar, así como da necesidade dun pacto conxunto de tódalas forzas sobre unha cuestión que debería ter un pulo común. Si, xa sei que son un iluso. Que penso cun país ten que estar por riba das siglas e dos seus gobernantes, pero cando un contempla o que pasou onte volve a sentir que o que hai que priorizar non son os lamentos, nin tan sequera a extinción, e si a prevención, isto é, priorizar un país.



Publicado no Diario de Pontevedra 16/10/2017

Escumas da palabra

Ediciones del viento publica ‘Golpes de mar’ unha escolma de relatos de Antón Castro nos que o mar é o gran protagonista de todos eles. Un mar mítico e ancestral cheo de lendas e seres máxicos que forman parte da nosa identidade común e reflicte parte do noso acervo.


A Antón Castro (Santa Mariña de Lañas-Arteixo, 1959) guindouno unha onda atlántica a carón do Ebro. Dende Zaragoza escribe de cultura no Heraldo de Aragón e no ano 2013 recibiu o Premio Nacional de Xornalismo Cultura, xunto a iso xa ten publicados trinta libros de narrativa, poesía, xornalismo ou ensaio. Pero as escumas do seu océano, daquel ao que se asomaba de cativo e que continúa dentro das súas meniñas, seguén batendo na súa faciana de cando en cando, el segue a escoitar sereas e o ruido das ondas que rompen nas rochas, tamén contos que dende neno albiscaron a súa imaxinación de escritor e o amor a unha patria sen máis bandeiras ca un sentimento e un amor por un espazo irrenunciábel ao longo da súa vida.
Agora a coruñesa editorial Ediciones del Viento recupera unha especie de proxecto de autor. Un bater das ondas na praia que de cando en cando medra na súa marea para crecer en canto aos relatos que compoñen un libro que se editou en galego en 1997 na editorial Espiral Maior baixo o título de ‘Vida e morte das baleas’, e que en 2006 tomou algúns deses textos xunto con outros novos xa baixo a denominación de ‘Golpes de mar’ de Destino. Levedaron as historias e agora catro novos relatos mergúllannos no mar dunha imaxinación na que se mantén sempre unha conexión co noso acervo cultural, cunha chea de lendas que xorden da mantenza do mar nos territorios da Costa da Morte nos que este libro afonda como un itinerario narrativo polo que camiñar, convértese en todo un goce e ata un descubrimento íntimo polo que ten de recuperar moitas historias que quedaran un tanto esquecidas no desván da nosa memoria.
Seres fantásticos, cidades somerxidas, namorados, baleas... cada relato é un mollar os pés, sentir como o aire salgado bate na nosa faciana, acubillarse a carón dunha serie de vidas que miran ao mar pero que son mar. Dunha ou doutra maneira ese espazo no que Galicia é a súa compoñente perfecta, o miradoiro privilexiado dende o que sentir, e tamén escribir del. Antón Castro consegue esa distancia xusta, que se afasta do sentimentalismo emerxendo o océano como un territorio dun tempo detido, un ambiente xerador de toda unha escolma de narracións das que tamén nos nutrimos en terra firme. Un imaxinario que entre as néboas e o zoar do vento consegue meternos nel, xa non só navegar sobre as súas ondas, senón afundirnos nun espazo que dende estes relatos comprendemos que naceu case para ser material literario. Polo que hai, pero tamén polo que se pode construir arredor súa. Un mar do que xorden toda unha serie de forzas que chegan a terra no bruar da noite, para asexarlle ás mozas, para enfeitizar a todos aqueles que fixeron un pacto con quen sabe quen, para asulagar unhas corredoiras nunha sorte de conxuro de meigas e trasnos.
Poucas veces Galicia conténse de xeito tan completo no interior dun relato escrito en castelán, pero é que a súa xénese galega e o sabor salgado que atopamos en cada unha das súas páxinas. Aquelas polas que tamén se moven moitos dos nosos personaxes sagrados: Manoel Antonio, Amado Carballo, Álvaro Cunqueiro, Rosalía, Celso Emilio... unha conxunción de nomes aos que Antón Castro tamén rende homenaxe, como se fosen esas boias da morriña ás que suxeitarse mentres mira cara ás augas dun Ebro tan afastado, tan diferente das súas augas sacras.
Ler, neste caso é navegar, e facelo da man dunha pegada necesaria para quen dende tan lonxe nunca se alonxou o suficiente dun océano que forma parte dun dende unha mirada, dende un camiñar sobre a area, dende a vista dende un cantil e finalmente é o tinteiro no que artellar unha serie de relatos nos que sentirnos a nós mesmos.


Publicado no suplemento cultural Táboa Redonda. Diario de Pontevedra/El Progreso de Lugo 8/10/2017


domingo, 15 de octubre de 2017

‘O conto da criada’ manda nos Emmy

Os oito premios Emmy que vén de acadar O conto da criada’, a serie baseada no libro da escritora canadiense Margaret Atwood, asenta a proposta dunha plataforma online por unha ficción que nos enche de medos ante o que pode ser un futuro non tan lonxano do noso tempo.


HULU é unha plataforma de streaming que ofrece aos seus abonados diferentes contidos audiovisuais. Unha plataforma alternativa aos grandes que hoxe en día manexan o fervedoiro territorio das series televisivas como poden ser HBO ou Netflix nunha loita que está deixando atrás incluso ao propio cinema de Hollywood. Esta é a primeira victoria da serie ‘O conto da criada’ nos recentes premios Emmy ao acadar oito galardóns, tres deles técnicos, pero os outros cinco referidos ao traballo das súas actrices así como o de mellor serie dramática, plantándolle cara ás grandes empresas e potenciando o papel do público como quen en realidade pon en valor un produto. O segundo triunfo é o de facer triunfar a unha serie de televisión dende un marabilloso material literario, ao ser unha adaptación dunha novela de Margaret Atwood, eterna candidata ao Nobel de literatura, e na que se relata unha distopía, isto é unha sociedade ficticia, na que o papel da muller vese anulado por completo, sendo únicamente un elemento de reprodución para manter a especie. Esta clave feminina tamén se atopa noutras series premiadas nesta gala, traballos como ‘Big little lies’ ou ‘Veep’ contan historias de mulleres nuns contextos moi determinados. Reivindicacións xustas e necesarias, pero que non deben poñerse por riba da boa produción así como do extraordinario material audiovisual que nos atopamos en ‘O conto da criada’.
Dende o primeiro capítulo desta serie, que en España pódese ver na plataforma HBO, un queda enganchado non só á súa temática, senón a unha fascinante composición de imaxes, a súa montaxe, ao seu vestiario. Toda unha contudencia visual que acompaña á potencia dunha narrativa que nos pon ante unha chea de interrogantes sobre o noso mundo e, sobre todo, cara onde nos diriximos. Esa sociedade, na que se confunde o poder político coa extrema relixiosidade, puramente sectaria, que impregna a toda unha comunidade, e na que todo xira arredor da capacidade reproductiva da muller, dunhas poucas mulleres que son as que esclavizadas e violadas sistemáticamente polos señores perpetúan á especie. Tal e como se nos presenta ese argumento e á vista dos acontecementos que nos derradeiros meses teñen lugar nos Estados Unidos, un non pode desligar a narrativa desta produción da situación social e política dese país. O machismo, o emprego arbitrario das forzas armadas, a ausencia das liberdades, os castigos, as humillacións... todo iso fainos pensar, e moito, nas posibles consecuencias de seguir por ese vieiro comandado polo presidente Trump que agora mesmo fala na ONU de destruir completamente un país.
 Cada minuto ante a pantalla é estarrecedor, un calafrío permanente ante o que se nos está contando. Ante unhas imaxes que aínda asi, dese horror, son quen de xerar unha xélida beleza ante á que agroma todo ese feixe de preguntas, esas dúbidas continuas por como levamos o noso mundo cara o abismo, cara un muro do que pendurar as nosas eivas, culpas dunhas conductas que semella non somos quen de evitar.
O sistema social proposto na serie, no que unhas élites participan desa anulación feminina a través dunha severa educación nun correccional é estremecedor, así como a posterior dominación desa criada entendida como un mero obxecto para a reproducción é a consecuencia dunha imposición que se nos vai contando a modo de flashback arredor da vida da protagonista, a gañadora do premio á mellor actriz, a magnífica, Elisabeth Moss, para combinar así o actual estado desa sociedade e o momento desa fractura, desa persecución ás liberdades, da actuación dun exército que se move como unha banda mafiosa, da violencia indiscriminada, do terror nas familias que aínda que sexan o cume desa nova sociedade antes foron aniquiladas.
Dez capítulos os vistos ata o de agora en España que quedan abertos á súa continuidade, unha porta aberta á esperanza que agardamos para coñecer como evoluciona esa historia, xusta merecedora do éxito acadado nuns premios Emmy que puxeron o ollo na muller, na muller que toma posicións ante o destino dunha sociedade na que ela nunca é a favorecida, senón unha vítima que esta semana sentiu que ela si se move na dirección axeitada.



Publicado no suplemento cultural Táboa Redonda. Diario de Pontevedra/El Progreso de Lugo 24/09/2017


jueves, 12 de octubre de 2017

Rimas no mar

O Premio Nacional de Literatura Infantil e Xuvenil acadado por ‘Poemar o mar’ é un novo pulo á escrita en galego para rapaces



Hai títulos que por si mesmos xa merecerían un premio. Pola boa feitura, pola súa beleza e polo que son quen de inspirar, máis aínda cando ese título é o inicio de toda unha travesía por un poemario tan fermoso coma engaiolante, tan sensíbel como atraente, tan delicado como afouto, e o mellor de todo é que está artellado dende a dignidade que merece todo o que se adica aos cativos no ámbito da escrita.
‘Poemar o mar’ amósanos que a poesía tamén pode estar dirixida aos nenos e ás nenas e que é unha desas pontes necesarias para aproximarse á realidade, para vela con outros ollos, con eses ollos que tantas veces se precisan para asexar ó outro lado das cousas e que só a literatura é quen de amosar. Este é un deses libros que un nunca se cansa de ler dende a súa aparente sinxeleza, que en varios momentos elévase sobre o mar como unha gran balea branca convertida en literatura, batendo coa súa cola no mar dun pletórico maxín que, da man de Antonio García Teijeiro, fainos sucar unhas ondas que nos beliscan a pel.  
«Letras con algas/do mar:/palabras molladas,/sen máis». Palabras molladas di o autor, palabras que zumegan rimas salgadas, xogos cunhas palabras que son as grandes protagonistas dun poemario que fai da palabra a vela inchada coa que movernos por esta travesía. Unhas veces as palabras repenican entre si, outras fano arredor do mar, coma peixiños de cores que se moven entre milleiros de azuis baixo un ceo de estrelas que, como cóxegas na noite, pechan un escenario máxico.
‘Poemar o mar’ cerra unha triloxía que o autor adica ao mar. ‘En la cuna del mar’ e ‘Palabras do mar’ foron a antesala deste poemario, que acadou hai uns días o Premio Nacional de Literatura Infantil e Xuvenil a nivel de todo o Estado. Outro recoñecemento ás nosas letras, que teñen no terreo da escrita adicada aos nosos mozos e mozas un dos seus mellores miradoiros. A Antonio García Teijeiro precedérono Paco Martín, Xabier P. Docampo, Fina Casalderrey, Agustín Fernández Paz e Ledicia Costas, nomes que entenden a escrita máis aló dunha actividade íntima porque a estenden a ese mar tantas veces ignoto que é o das lecturas para os máis novos, que tantas veces foi mirado por riba do ombreiro.
Asemade, a súa conxunción coas marabillosas ilustracións de Xan López Domínguez xera un itinerario cheo de illotes nos que perderse, dende os que sentir o mar e todo o que o rodea bater na nosa faciana. Animais, ventos, sons, cores, mitoloxías... todo iso convértese nunha invitación para o goce do lector, que pode entender este texto como unha boia na que suxeitarse ante tantas incertezas. A poesía, unha vez máis, poñéndose fronte a nós como un seguro de vida. Dicía Rafael Alberti, do que tanto hai neste libro, que el adicábase a «pintar as palabras». Antonio García Teijeiro, ademais de pintalas con todos os seus significados, tamén as pinta dunha lingua galega que, como poucas, serve para acariñar o mar cunha paleta de sentimentos e relacións entre a palabra e cadansúa imaxe e, por iso, acadar este galardón é un enorme pulo ao emprego da nosa lingua para traducir o mundo a pequenos e maiores, un premio concedido a un libro que xa foi editado hai máis dun ano por Xerais e que agora regresa á praia como unha botella chea de mensaxes no seu interior. Mensaxes que converten o mar en palabras pintadas, en silencios nos que perdernos no mar.


Publicado no Diario de Pontevedra e El Progreso de Lugo 11/10/2017


miércoles, 11 de octubre de 2017

Mutacións polifónicas

O Museo de Arte Contemporánea de Gas Natural Fenosa de A Coruña acolle unha mostra fotográfica de Pablo Genovés. Unha suxerente proposta distópica que nos adentra nuns espazos reconvertidos nun desastre natural que provoca un forte impacto no espectador.



Vemos nos últimos tempos a devastación da que é quen a natureza. Furacáns no Caribe, inundacións na Asia, terremotos en México... o mundo ten unha capacidade inimaxinábel para danarse a si mesmo, para facer da destrución unha parte da súa propia realidade. Cando vemos as imaxes destes sucesos na prensa ou na televisión adoitan ser imaxes de rúas ateigadas de auga ou de edificacións derrubadas, pero que imaxe teríamos se esa destrución afectase a un espazo artístico de primeira magnitude?, como se visualizaría ese enfrontamente da beleza co mal?
A mostra que dende o pasado xoves amósase no MAC de A Coruña do fotógrafo Pablo Genovés acolle esa inquedanza e a converte nunha serie de imaxes turbadoras para o espectador. Unha reflexión distópica que semella levarnos a outra realidade, a un mundo convulso e sometido ás leis da natureza. Pablo Genovés é un dos artistas españois más recoñecidos, a súa participación en diferentes mostras no estranxeiro confirman o interese pola súa mirada e a súa capacidade para xerar unhas imaxes nas que se agochan moitas preguntas, o que probabelmente sexa unhas das situacións máis interesantes que se poida dicir dunha obra de arte. Especialmente singular foi a presenza de Pablo Genovés a principios deste ano no interior da Catedral de San Pablo de Londres con catro grandes imaxes que aludían á inundación do propio templo. Unha reflexión sobre ese enfrontamento de realidades co artista propón a través da inxerencia fotográfica a partir de imaxes antigas que atopa en mercadillos ou outras feitas por el mesmo e nas que propón esa ensamblaxe visual. Nesa ocasión empregadas cunha mensaxe de alerta arredor do cambio climático, pero esa clave é case anecdótica ante as capacidades das imaxes, plenas de forza, para a suxerencia doutras posibilidades ou percepcións.
Esas percepcións espállanse dende ese enfrontamento do control humano, dende unha arquitectura medida polo home fronte á liberdade da natureza, tamén do simbolismo que se acolle neses espazos e a súa simbiose coa auga ou como eses templos, feitos para someter ao home e para aplastalo coa capacidade do poder, tremen fronte á potencialidade deses elementos da natureza cando se desbocan. O título de ‘As mutacións polifónicas’ alude a esa variación de motivos dentro dunha mesma temática, de imaxes que, sempre en branco e negro, gozan dunha indubidábel potencia expresiva que axuda ao noso desacougo, así como a unha certa confusión visual que nun primeiro momento lévanos incluso a dubidar da súa realidade ou non. A elección deses templos barrocos coa súa exhuberancia ornamental e o propio sentido co que nace ese estilo artístico chamado á teatralidade e a monumentalidade para someter ao fiel, adoita converterse nun fiel alidado para as pretensións do creador que ao fin e ao cabo é quen de xerar beleza, de facer dun instante que semella previo ao fin un canto á labor do home pero tamén da natureza.
Estas imaxes, entre o onírico e a evocación dunha realidade paralela,configuran como en calquera artista unha introspección sobre o que a Pablo Genovés lle interesa amosar co seu traballo, ese carácter hipnótico da arte que nos cuestiona a nós mesmos e a nosa realidade. Esas mareas, acubilladas baixo cúpulas ou naves dunha igrexa, ou esas marexadas que inundan maxestuosas salas ou palacios, tamén son unha interrogante permanente sobre o paso do tempo, sobre como os séculos vanse amoreando arredor do noso patrimonio, como as areas dun reloxo poden ser tamén as ondas dun océano asolagador que actúa como unha memoria que vai deixando atrás aquilo que se pode esquecer.
Non deixa Pablo Genovés que nos esquezamos do pasado, tampouco dun posíbel futuro. Dende ese equilibrio móvese unha fotografía que xorde da espectacularidade pero que baixo esa faciana alude moito máis do que pensamos sobre o noso mundo cada vez máis mutante, cada vez máis polifónico.



Publicado no suplemento cultural Táboa Redonda. Diario de Pontevedra/El Progreso de Lugo 1/10/2017

miércoles, 4 de octubre de 2017

Pena

Banderas en la plaza de Sant Jaume (Alberto Estévez/Efe)

Escribir desde la pena es jodido. Las comas se sienten confusas, los punto y seguido aturdidos y los punto y aparte son un abismo. Los acontecimientos del domingo en Cataluña han sembrado de desesperanza a todos los que anhelamos, como fin último de cualquier sociedad, la concordia entre los hombres por encima de cualquier ley, de cualquier papel, de cualquier frontera o de cualquier bandera.
Hemos visto demasiadas durante estos días y el agitar de banderas siempre es una inquietud por todo lo que suele haber tras ellas. Las mejores banderas son las que están ausentes, las que cuelgan del alma y no de los balcones. Todo lo demás es una exhibición gratuita, un aquí estoy yo frente a ti que suele devenir en ese atávico mi bandera no soporta a la tuya. Pasamos de atizarnos con un fémur a hacerlo con una bandera, un crucifijo y un ejército detrás.
El domingo todo se desbordó, cumpliendo las ilusiones de unos y de otros. De unos, atrapados en su propio laberinto a través de normas creadas a su propia conveniencia para alentar un referéndum inverosímil, sin datos fiables, y que sólo sujeta un paso más hacia una independencia que busca una parte de Cataluña despreciando a otra parte tan importante en número como ellos; y de otros, que asisten perplejos a cómo su propia dureza represiva, del todo punto innecesaria ante un referéndum incapaz de ser asumido y reconocido por nadie, se convierte en su penúltimo error. Ahora esas imágenes han dado alas a un independentismo que ha estado jugando a un taimado victimismo que sólo necesitaba de la colaboración del Gobierno de España para cuadrar el círculo. Las cargas policiales, las porras y la sangre han dejado en un pasatiempo dominical las urnas y los votos. Ahora ambos tienen lo que querían, el Gobierno de Cataluña sus víctimas y el de España, con un Mariano Rajoy incapaz de ser más inteligente que los políticos catalanes, una imagen de dureza que ha llenado el granero de los votos populares de aquellos que se sitúan más a la derecha en el partido, de cara a futuras elecciones. Éstas son cada vez más necesarias y urgentes, aquí y allá, ante una clase política cada vez más mediocre y vulgar que se envuelve en esas mismas banderas para darle la espalda a los verdaderos problemas de una sociedad cada vez más radicalizada que está convirtiendo la calle en un polvorín a punto de estallar de una manera como nunca nos habríamos imaginado.

El Parlamento europeo trató ayer lo sucedido en Cataluña. El Parlamento español discute aún la fecha para que el presidente del Gobierno dé explicaciones. Así estamos, encelados ante las miserias de unos políticos incapaces de solucionar problemas, incapaces de meter las banderas en los cajones y sentarse en una mesa a dialogar para pactar una salida a esta locura propia del siglo XIX y no de un siglo XXI en el que las fronteras y las patrias se sonrojan ante la era de internet y las redes sociales. La violencia y el maximalismo nacionalista deben ser sustituidos urgentemente por la palabra y por los acuerdos para resolver lo que demanda con todo el derecho, pero también con todos sus deberes, una parte de la población catalana, y si se debe plantear un referéndum que se gestione de una manera inteligente, con una reforma constitucional y un horizonte temporal que permita calmar un ambiente que nunca debería llenarse de insidias, violencias y de una pena desde la que escribir se convierte en un inmerecido dolor.


Publicado en Diario de Pontevedra/El Progreso de Lugo 4/10/2017

Falcón/Pousseu nas orelas da pintura

Rue Saint-Antoine nº 170
Pintura ▶ Jaime Falcón e Agustín Pousseu protagonizan unha nova edición de ‘Na beira do río. Diálogos na pintura’ que, ata o 12 de novembro, permite ver na sala de exposicións do Pazo da Cultura un diálogo artellado dende os pinceis de dous creadores que se vencellan á pintura dun xeito íntimo, para visibilizar a súa relación coa realidade.





No Outono Pontevedra énchese de arte, de exposicións que renovan a forte pegada que a cultura ten de ben atrás no tempo con ela. O Pazo da Cultura amosa, nas súas extraordinarias salas, dúas desas mostras, unha de fotografía, ‘Areas de sal’ de Xan Xiadas, e a outra, unha cita xa asentada no panorama plástico da cidade, ‘Na beira do río. Diálogos na pintura’ que cada ano renova aos seus protagonistas. Dous pintores que establecen un diálogo nas orelas do Lérez, nas orelas da pintura para, dende cada unha delas, deixar constancia da súa relación coa realidade dende ese medio de expresión.
Desta volta os protagonistas son Jaime Falcón e Agustín Pousseu, longamente asentados na cidade e cuxa traxectoria artística é extensa, aínda que non sempre revisitada como tería que ser. Falcón, con máis de vinte anos sen expoñer na cidade, e nunha madurez creativa abraiante que o levou durante estes anos no estudo a seguir avanzando no seu interese de convertir a pintura nun territorio de soños. Unha ponte onírica coa realidade pola que fai desfilar paisaxes, historias, lendas, tradicións, máscaras... nun camiñar que á vista do que aquí se amosa ten unha meta clara en forma duns cadros cheos de compoñentes que a partir da luz e a cor xeran un territorio máxico no que o espectador forma parte de toda esa experiencia. Pousseu, tamén invade ese territorio que explora o maxín, aínda que a implicación e máis que co territorio dos soños co da realidade, coa vivencia do cotiá para emerxer afouto como un diario pictórico que define toda unha existencia que enche de vida a pintura de Pousseu.
Xuntos, a carón das súas linguaxes pictóricas, compoñen un escenario da felicidade, a proba de como a pintura ben feita é quen de provocar no espectador unha complicidade que lle leva a gozar da pintura e a facela tamén parte súa. Os diferentes espazos nos que se artella a mostra, dende un primeiro ámbito común, no que as obras de ambos dialogan de xeito directo pasando por outros máis centrados en cadansúa obra, permiten ver as confluencias e tamén as diverxencias que se atopan entre a pintura dos nosos protagonistas. Os diálogos son voces distintas, pinceladas diferentes, que se reúnen para articular unha conversa, ás veces máis dacordo, outras menos, pero sempre defendendo a realidade dunha disciplina artística tantas veces ameazada por unha presunta modernidade á que se acollen as novas xeracións de creadores, abofé cheos de medo ante o que supón o baleiro do lenzo en branco. Falcón e Pousseu venceron ese medo hai moitos anos, pero aínda hoxe cada cadro convértese nun desafío, nunha loita contra esa superficie, pero tamén contra eles mesmos.
Especialmente singular é o diálogo que se mantén nesa zona común, na que Pousseu é quen de xerar todo un bosque, un espazo no que as árbores convértense en personaxes, en seres animados que conversan entre elas e ata se aman. Unha paisaxe que, sendo natural, tamén é humana, e que envolve todo ese outro universo proposto por Falcón. Un universo de cidades axitadas pola oleaxe, de vilas señoriais en cuxas rúas e prazas móvense as lendas, de corredoiras polas que a Santa Compaña convive cunha romería. Escenarios de vida que responden a unha identidade propia, como é a que emerxe do noso territorio, pero tamén espazos para os soños, para mergullarse nunha chea de visións que se funden no cadro a través de toda unha lección no manexo da cor, da súa sincronización, así como da luz.
As árbores de Pousseu, as historias de Falcón, son o paso obrigado a un mundo no que ambos despregan a súa capacidade para a pintura, para sensibilizarnos a través do seu traballo e como a pintura pode alentar os nosos sentimientos. As músicas, a sensualidade, a amizade, os recunchos, os traballos artesáns... son ingredientes dos cadros de Pousseu, e compiten coa mirada longa das paisaxes de Falcón, as súas aldeas perdidas, as cidades somerxidas no mar, a romería de San Benitiño de Lérez e, como non, co seu entroido, marca da casa, que definiu un tempo da súa pintura e que aínda hoxe asombra pola súa captación do que hai detrás das máscaras, e que xa preocupou a tantos ao longo da historia da pintura.

Achegarse ao Pazo da Cultura é inserirse nun diálogo, nunha conversa de dous amigos que plantexan un faladoiro público invitándonos á oportunidade de ‘escoitar’ como pintan dous grandes creadores da nosa cidade. ‘Na beira do río. Diálogos na pintura’ é pintura nun outono que sempre invita ao refuxio e a contemplar a beleza da imaxinación. 


Publicado no Diario de Pontevedra 2/10/2017
Fotografía. Javier Cervera-Mercadillo

viernes, 29 de septiembre de 2017

Por alí resopra!

Treboada nas illas Ons (Xan Xiadas)

Días de baleas na ría de Pontevedra. Días de sentirse afouto a carón dunha ría que é quen de acoller a un animal descomunal e maxestoso. A balea que dende os tempos bíblicos simbolizou o mal relacionándose co demo enténdese agora como o símbolo dun lugar cheo de posibilidades e que non sempre somos quen de gozar del. Sentarse en calquera punto das súas orelas é descubrir un espazo marabilloso, no que a beleza compite en cada momento consigo mesma para seguir sorprendéndonos. O problema é que moitas veces non temos esa posibilidade, afeitos ás presas e enchoupados nunha sociedade cada vez máis tecnolóxica e fagocitadora da nosa relación co medio natural.
O fotógrafo Xan Xiadas repara cada día que sae á fiestra do seu fogar nesa condición, nesa fermosura que se converte nun tesouro desta terra, como tesouros son todas as nosas rías. Agora unha exposición no Pazo da Cultura de Pontevedra lévanos a calibrar polo miúdo gran parte do que acontece nese espazo máxico que é unha ría. Unha xénese de vida, de beleza, pero tamén de traballo. Traballo de xentes que parten o lombo cada día, de mariñeiros que saen cando o horizonte se converte nunha dúbida decote sobre o que acontecerá tras ese fío arame no limiar do mar. ‘Areas de sal’ é o nome desta mostra que nos ten que concienciar, a partir do impacto  da beleza, do que temos á porta da casa, tamén do noso rol como axentes comprometidos coa súa mantenza, así como do papel que esa contorna ten nas nosas vidas, aínda que non o saibamos ou non sexamos plenamente conscientes diso. Todas elas serían moi diferentes sen esas areiñas de sal que lle dan un sabor máxico a nosa existencia convertidas en solpores incandescentes, no bico dun vento libre no rostro ou nese sentirse acubillados por un mar bravo de augas frías nas que termos por uns valentes.
Se un se pon a pensar un pouquiño sobre qué é o que precisaba esta torta para ter a súa guinda quizais fose esa irrupción das baleas ou unha maior presenza dos golfiños saltando sobre as súas augas o complemento soñado, así como o desterro do auténtico Leviatán de fume e contaminación que leva varado no fondo da ría dende hai demasiado tempo. Esa si que é unha especie que ameaza a cotío toda esta beleza inmarcescíbel dunha ría que se resiste a renderse e ata de vez en cando asoma a súa poderosa cola para lembrarnos do que é quen.
Ata o de agora as illas Ons eran as nosas permanentes baleas de granito, refuxio de historias de míticos animais mariños presas dos homes, e aí temos en Cangas a factoría de Massó, monumento  en pé da memoria na Punta Balea, na que se agochan aquelas aventuras industriais esgotadas pola modernidade e pola fuxida duns animais cuxas poboacións minguaron de xeito alarmante. Dende hai uns días, ao seu carón, outras baleas cobraron vida e fixéronnos pensar no poder de certos animais para poñer en valor o que aquí temos.
Aos que somos Melvillianos a aparición dunha balea sempre nos estremece. Se unha balea é literatura esa é ‘Moby Dick’ ,o cachalote branco ao que o escritor converteu nunha historia de obsesións e vinganzas tan afastada de ver hoxe resoprar a unha balea. Unha especie de milagre que agora bendice as nosas augas para que sexamos conscientes dun hábitat que dende o natural ata o artístico ou creativo ten infindas posibilidades. Que sigan a resoprar!




Publicado no Diario de Pontevedra/El Progreso de Lugo 27/09/2017

martes, 26 de septiembre de 2017

Sonia Delaunay. Arte, deseño e moda

A mostra que á artista ucraína Sonia Delaunay se lle adica no Museo Thyssen permite a descuberta dunha artista global que fundiu a moda coa pintura dun xeito anovador. Tamén reflicte o seu interesante paso por Madrid durante varios anos cheos de atractivos proxectos.


VISITAR UNHA exposición no Museo Thyssen convértese en toda unha descuberta. Nun feliz achegamento a algún rexistro da arte tratado sempre dun xeito renovador e diferente. Tanto pola temática que se elixe, como, sobre todo, pola vertente sempre didáctica e anovadora que se escolle xunto as súas acaídas montaxes, achegarse ás exposicións temporais que organiza o museo madrileño sempre deixa unha saborosa lembranza que se prolonga no tempo.
Deste xeito é do que nos podemos achegar á mostra que ata o 15 de outubro pódese ver na pinacoteca adicada a Sonia Delaunay. Hai teñen o primeiro éxito, a escolla da artista, dunha muller á que nunca se lle adicou unha exposición individual, sí ao carón do seu marido o tamén artista, Robert Delaunay. E é que a exposición se algo reflicte é o enorme potencial creativo desta muller nun deses tempos eternos nos que as mulleres neste ámbito eran poucas, ou polo menos a historiografía máis oficial fixo que poucas delas fosen ben coñecidas. O segundo suceso é o tratamento que se fai da súa obra, orientado máis aló da súa faceta pictórica, pola que é máis coñecida, dirixíndose ata un territorio no que foi unha auténtica pioneira, como o do deseño artístico e a moda, ademáis de concentrar a exposición nun periodo fundamental para o seu desenvolvemento creativo e que tamén significou un dos aspectos máis descoñecidos na nosa arte, como foi a súa estancia en Madrid entre 1917 e 1921, anos nos que a capital era un fervedoiro de creadores nos máis diferentes eidos mentres Europa axitábase entre as súas guerras. E a guinda da torta vén da man dunha efectiva montaxe, cuidada dende a diversidade de materiais artísticos e documentais cos que a exposición cumpre con creces as súas pretensións reveladoras sobre esta artista nacida en Ucrania en 1885.
Seis son os espazos que conforman a exposición, un percorrido vital que, xunto cos datos biográficos, achéganse a cada unha das súas conquistas artísticas, aos seus intereses plásticos e como ía acadando cada un deles sempre nunha dirección moi determinada que é a que lle confire ao seu traballo, visto dende o conxunto, unha unidade máis que interesante. Arrinca coa súa educación cosmopolita en San Petersburgo, os seus estudos de pintura en Karlsruhe nun itinerario que a achegará ata París. Un tempo de formación definido pola súa interese pola cor que non esquecerá xamáis. O París do estourar das vangardas será no que medre a súa pintura decantándose polo territorio da abstracción. Ela, que deseguida se adentrou na modernidade vital e social do seu tempo, fixo dese terreo o lugar que explorar, no que fusionar formas e contrastar cores, e todo iso a través dunha arte que non se tiña que limitar aos espazos das exposicións senón que tiña que conquistar o eido popular, difundirse a través de publicacións, publicidades, decoracións e ata as roupas. O terceiro dos escenarios sitúa a Sonia Delaunay na península ibérica. Os tres anos da I Guerra Mundial pásaos entre Portugal e España, descobre unha luminosidade diferente á parisina e colabora cun dos grandes daqueles anos refuxiado en Madrid, Serguéi Diághilev o fundador do famoso Ballet Ruso. Entre 1917 e 1921 Sonia Delaunay establécese en Madrid, mentres a Revolución Rusa déixaa sen os ingresos que recibía de rentas familiares, abrindo un negocio en Madrid, ‘Casa Sonia’, adicado á decoración. É un tempo frenético, e vendo a mostra e os materiais expostos, toda unha revolución nun Madrid que non deixaba de medrar. Aquí relaciónase con Ramón Gómez de la Serna ou Guillermo de la Torre. É tempo de decorar casas particulares, palacios teatros e comeza unha interesantísima carreira no deseño de moda e complementos. As súas pinturas invaden así outros terreos máis populares e traxes e tecidos convértense en auténticas descubertas artísticas. Regresa a París e afonda nesa liña dende as colaboracións cos grupos dadaístas e surrealistas chegando a fichar por uns grandes almacéns holandeses, Metz&Co. para os que traballou durante moitos anos. En 1964 converterase na primeira muller viva á que se lle adica unha exposición no Museo do Louvre. Morrerá tras unha longa vida en 1979, hoxe, visitar esta excelente mostra supón descubrir a unha muller cunha enorme creatividade e que abriu moitos camiños pouco transitados.




Publicado no suplemento cultural Táboa Redonda. Diario de Pontevedra/El Progreso de Lugo 10/09/2017

domingo, 24 de septiembre de 2017

Nin unha bágoa, Nere

'Luns', a novela de Eli Ríos gañadora do premio Torrente Ballester de narativa en lingua galega, sae do prelo da editorial Xerais para achegarnos unha historia sen concesións, na que unha muller consciente do seu próximo fin establece unha nova relación coa súa contorna.


HAI NOVELAS que un le baixo un permanente desacougo. Lecturas que non son sinxelas para un lector que non pode permanecer alleo ao que se lle conta. Normalmente estas novelas son as que te acompañan dun xeito máis íntimo despois da súa lectura, relatos que te fan mirar a vida doutro xeito, fixarte alí onde nunca o fas, explorar un pouco máis o que en realidade somos, fóra da habitual intrascendencia na que adoitamos movernos. Cando unha noticia grave se pousa ante nós é cando erguemos as orellas, cando somos máis conscientes da nosa situación de debilidade fronte á realidade da existencia e a un carácter de caducidade que, aínda que sabedores del, non nos gusta enfrontarnos a el.
Eli Ríos ten nese non voltar a mirada ao que nos desagradada a súa primeira conquista. Unha primeira páxina brutal deixa constancia daquilo que nos imos a atopar ao longo do relato. Unha muller con dous fillos e a súa vida perfectamente controlada recibe un diagnóstico definitivo. Un cancro avanzado déixalle só dous meses de vida para facer do que lle queda de existencia un ámbito no que explorarse e facelo ante aos demais. A segunda achega da autora —na que é a súa primeira novela tras varias obras dunha poesía merecente de diferentes premios así como dun conto infantil tamén de éxito, 'Marta e a píntega'—, moverase ante ese precipicio, dende ese reloxo que a ritmo de vértixe avanza cara o fatal desenlace, conquerindo a través dunha narrativa afiada, de frases breves e vibrantes, transmitir ese senso de necesidade, de velocidade obrigada, de respiración entrecortada, dunha anguria que nos reta en cada páxina a seguir cara adiante, a coñecer a afouteza de Nere que nunca se pode permitir o luxo de botar unha bágoa. Hai demasiada xente pendente dela como para permitirse un instante de fraxilidade. No seu iPad, no que organiza toda a súa vida, as teclas nunca se xuntarán para escribir ese síntoma da condición humana. Ela é forte e ten que resistir. A súa filla e o seu fillo miran cara ela pero non deben recoñecer o destino tráxico. Dous meses pasan pronto, demasiado.
Xunto a esas dúas percepcións que enxerga Eli Ríos nesta novela, queda aínda unha parte máis de fonda importancia. E é como o cotiá na vida dunha muller esnaquiza calquera posibilidade de compadecerse. A loxística dunha familia oprime a vida de moitas mulleres. Nenos ao colexio, ir e vir, facer a comida, a compra, a hixiene familiar, o fogar, o traballo fóra del, todo iso é unha bomba de reloxería a piques de estourar. Entre cada un deses puntos e seguidos que emprega arriscadamente a autora xérase un tic-tac que reflicte o estado de máxima axitación de moitas mulleres nunha sociedade que aínda non resolveu ese reparto de tarefas entre o home e a muller. Unhas tarefas que afogan incluso esa propia sensación de orfandade que amosa a protagonista fronte ao seu destino. O abismo cada vez é maior e ninguén semella darse conta de cara onde vai esa muller. E xusto antes do baleiro outro baleiro aínda máis fondo, aínda máis imprevisíbel. O andazo cruel dunha sociedade enferma que ninguén pretende sandar. Pero ese andazo cruel non só se establece no gume dun coitelo, tamén nesa sociedade que lle pide á muller que non sexa tal, e sexa unha heroína do diario.
Deste xeito Eli Ríos fende a súa escrita nun territorio no que ela adoita traballar, o de valorizar o papel da muller en diferentes eidos da sociedade. Cada un ten as súas ferramentas para facelo e Eli Ríos ten na escrita e na súa participación en diferentes iniciativas sociais e culturais unha ferramenta que non deixa de medrar grazas ao seu talento así como a súa capacidade para sorprender ao lector, para poñelo nun lugar no que medirse coa sociedade e tamén con el mesmo. Ese debate atopa en'Luns'un cume de alta intensidade, un relato visceral que entre eses puntos e seguidos atrápanos para que pensemos, iso que se fai hoxe tan pouco, para que pensemos que clase de espazo de convivencia estamos a argallar, que futuro lle imos deixar aos nosos se nós mesmos somos cómplices silentes da inhumanidade.
Nereas hai moitas. Este libro reúne nunha delas o sacrificio permitido por todos nós convertido en literatura. De novo a escrita debuxando o anónimo, debuxando unha realidade na que semella non se pode nin chorar.


Publicado no suplemento cultural Táboa Redonda. 17/09/2017 

miércoles, 20 de septiembre de 2017

John Berger en el no olvido


Han pasado casi nueve meses desde que se conociera su fallecimiento. La muerte de John Berger. Nueve meses después la buena noticia es el no olvido de una de las personalidades más interesantes de la cultura mundial de las últimas décadas. Un no olvido que se ha visto alentado con un homenaje realizado en el Círculo de Bellas Artes de Madrid propuesto por numerosos escritores, periodistas, artistas, músicos o directores de cine, entre un amplio muestrario de sus afinidades creativas, así como de las amistades que cultivó con el mismo esmero con que lo hacía con los productos de su huerta de Saboya. Entre ellos dos de los nuestros, Manuel Rivas y Alfonso Armada, inquebrantable conexión gallega con el escritor londinense.
El propio Manuel Rivas prologa de manera tan hermosa como intensa el libro que acaba de salir primorosamente publicado por la editorial Nórdica ‘Y nuestros rostros, mi vida, breves como fotos’, traducido por su siempre fiel Pilar Vázquez con ilustraciones de Leticia Ruifernández, en el que John Berger estaba trabajando cuando le sobrevino la muerte. Un libro en el que se recoge esa mirada singular y generadora de otras miradas en quienes estábamos siempre pendientes de sus pensamientos. Porque si algo nos enseñó John Berger es a pensar, a enfrentarnos con la cultura, y específicamente con la obra de arte, no de una manera frontal, sino como un gato merodeando ante una presa, posando nuestra mirada allí donde algunos profesores en las facultades nos dijeron que no la pusiéramos, en definitiva, acercándonos al arte como un ente vivo con sus voces bajas surgiendo de su interior. Es la «mirada fértil» a la que alude Manuel Rivas en ese prólogo o en palabras incluidas ahí mismo de Paul Celan: «Hay ojos que van al fondo de las cosas. Que divisan un fondo. Y hay otros que van a lo profundo de las cosas. Ésos no divisan ningún fondo, pero ven más profundo».
Esa sima es la que ha dejado balizada en vida John Berger a través de sus textos ante los que nunca uno se queda indiferente. Textos entre los que se acumula un inmenso silencio, ese mismo silencio con el que el periodista Juan Cruz tituló una de las últimas entrevistas realizadas a John Berger apenas dos meses antes de su muerte: «El silencio no miente». Ese silencio es en el que nos ha dejado su ausencia, y ese silencio, ciertamente, no miente. Envueltos en él somos incapaces de olvidar, de sentirnos ajenos a esa figura tallada, arruga tras arruga, para la eternidad. Ese  mismo silencio fue el que se rompió un día cuando escuchaba un rondó de Beethoven, cuatro semanas después de la muerte de su mujer, con la que había compartido cuarenta años de vida. El silencio volvió a no mentir y John Berger se vio obligado a escribir un pequeño libro que desborda sensibilidad. ‘Rondó para Beverly’ es un homenaje a una memoria inquebrantable, a ese no olvido al que la vida nos obliga con ciertas personas que nos rodean de una u otra manera. El pasado viernes el Círculo de Bellas Artes se encontró de bruces con la verdad del silencio al acoger ese no olvido al que los fieles a John Berger nunca permaneceremos ajenos. A través de sus ‘Modos de ver’ nos enseñó a mirar el arte o a una naturaleza que, inteligentemente, trataba de la misma manera para componer un sentido de la vida comprometido y resistente, una lección inasequible al paso del tiempo que con actos como el celebrado dinamita cualquier sentimiento de ausencia, yendo más allá del puntual recuerdo. Es el no olvido.


Publicado en Diario de Pontevedra y El Progreso de Lugo 20/09/2017


jueves, 14 de septiembre de 2017

Winter is coming

Achéganse escuros nubeiros ao MARCO de Vigo, un referente artístico que comeza a verse ameazado pola inxerencia política



O inverno achégase. O adagio da famosa serie ‘Juego de tronos’ pendúrase da solaina que preside a fachada pétrea do MARCO na rúa do Príncipe. Príncipes, pedras e cárceres, e agora iso, o laio dun edificio, dun proxecto que sente a ameaza da incertidume. Semella que non serán tempos sinxelos os que veñen para a institución cultural viguesa, unha das poucas que miran cara a arte contemporánea para, ao fin e ao cabo, medir a realidade na que estamos envoltos.
En Pontevedra sabemos moito do que é facer dun museo unha plataforma política. É por iso que os ventos que comezan a arrodear ao MARCO semellan que se van a levar por diante todo o bo que se fixo ao longo dos anos que leva aberto, co que iso costa recuperar cando pase o inverno. Un Museo hoxe é un ronsel de pensamento que vai máis aló de ser un contedor de cadros adicado a encherlle a mirada a centos ou milleiros de visitantes entre os que fotografarse o responsable político de turno. Un Museo hoxe enténdese dende unha dimensión que o vencelle co que acontece no tecido social que o rodea, isto é, explorar límites, resituar aos artistas (aos de antes e aos de agora-para proba non hai máis que achegarse a actual mostra arredor da obra de Ánxel Huete) e establecer canles de comunicación entre a arte e a sociedade que mobilicen o pensamento da cidadanía.
Dende que pouco antes do verán se coñecese que o Concello de Vigo ía controlar de xeito absoluto, e semella que absolutista ese centro, engadido á marcha do seu actual director Iñaki Martínez Antelo e as coñecidas intencións do alcalde-comisario de que alí se acolla unha colección de pintura que agora se amosa distribuída en diferentes espazos municipais, intúese que o inverno non vai ser moi proclive para un espazo que resituou a Vigo no ámbito internacional da arte contemporánea. Nin todo un exército de dinosetos, nin as surrealistas Feiras de Abril do Arenal poderán nunca competir con esa imaxe, que non é xa só un xeito de recoñecemento xeográfico, senón que a iso engádelle a excelencia dun discurso intelixente.
O MARCO foi quen, ao longo destes anos, de superar os moitos problemas con que sempre se atopa o tecido cultural, máis aínda en Galicia, máis aínda se nos movemos nos territorios da contemporaneidade, sempre cun complexo engrase coa sociedade. As liortas entre institucións, as perdas de financiamento, a crise, todo iso foi minando posibilidades, pero non así as ilusións duns profesionais que souberon manter a flote unha programación da que sentirse orgulloso, non só o Museo, senón tamén o propio Vigo. Tanto lles custa entender aos políticos que eles son os primeiros que lle sacan proveito a unha xestión coherente a cargo dos profesionais? É plausible a achega económica feita polo Concello ao longo deste anos, moi por riba das realizadas pola Xunta, Deputación e Ministerio de Cultura, pero iso non é un salvoconducto para tentar meterse onde non saben e onde o máis seguro é que rematen facendo un ridículo tras outro. Custa demasiado erixir estas institucións culturais que precisan do tempo e de aunar diferentes posturas en moitos eidos como para que un capricho ou a idea dun iluminado deixe todo en ruínas.
Winter is coming, as tebras comezan a cercar á claridade, os cabaleiros empuñan as súas armas para a loita, para a conquista dun territorio ignoto, o da arte, o da sensibilidade e o respecto polos profesionais. Atentos aos seguintes capítulos.  



Publicado no Diario de Pontevedra e no Progreso de Lugo 13/09/2017

miércoles, 13 de septiembre de 2017

Torrente Ballester, hijo de Teucro

Rue Saint-Antoine nº 170
Memoria ▶ El inicio del mes de septiembre de 1997 asistió a un acto de justicia y honor, al recibir el escritor Gonzalo Torrente Ballester el título de Hijo Adoptivo de Pontevedra. Una ciudad clave en su vida, en la que residió durante dos años en sus «años más felices», como él los definió, y que le sirvió de inspiración para su gran novela, ‘La saga/fuga de JB’.


«El mejor de los rincones conseguidos a lo largo de mi vida lo tuve en Pontevedra». De esta manera se refería el escritor ferrolano a su vivienda en la pontevedresa calle Arzobispo Malvar. Pocos autores tan geniales han hablado tan bien de una ciudad, de un espacio que para Torrente Ballester se convirtió en un reducto mítico. Pontevedra, en cambio, sigue ausente de ese recuerdo, como si en realidad levitase sobre el afecto del escritor que convirtió a Pontevedra en Castroforte del Baralla en la mejor novela en castellano del pasado siglo. No intenten encontrar la casa de Gonzalo Torrente Ballester en Pontevedra sin que alguien les lleve, ni una placa, ni un mínimo recuerdo baliza ese lugar que en otras ciudades se honraría de manera perpetua, tampoco una estatua o un monumento sobre su paso en todo el término municipal. Solo silencio y olvido. Seguimos levitando.
Hace veinte años sí que Pontevedra se acordó del enjuto escritor nombrándolo Hijo Adoptivo de Pontevedra. Fue un cinco de septiembre cuando en el Teatro Principal Juan Luis Pedrosa, alcalde de la ciudad, le concedió ese título al autor de ‘Los gozos y las sombras’ en un acto oficial que el protagonista se encargó de desengrasar con su habitual ingenio e ironía. Ante la Corporación Municipal en pleno, la familia y amigos más íntimos y el rector de la Universidad de Santiago Darío Villanueva. «Gonzalo Torrente Ballester elevó a Pontevedra a la categoría de novela magistral y era de justicia que, cuando menos, recibiera este más que merecido tributo de nuestra ciudad, en la que ya mantenemos permanentemente su presencia en uno de nuestros institutos bautizado con su nombre»,  así justificó el alcalde de la ciudad esta concesión que tuvo durante el acto la intervención del crítico literario y amigo personal del autor, José Ponte Far quien pronunció una conferencia sobre la imbricación de Pontevedra en toda la obra de Gonzalo Torrente Ballester, ciudad que tuvo un importante papel en su vida, ya que desde ella se volvió a proyectar su figura como intelectual y escritor, además de la huella sentimental que dejó en quien necesitaba al menos venir dos veces al año a Pontevedra.
Después de los preceptivos elogios tomó la palabra el homenajeado que, a sus 86 años, mantenía una extraordinaria lucidez, como demostró en su contestación a tanto elogio en una hilarante intervención: «tanto el alcalde como Pepe Ponte son unos exagerados, a mi me gustan estas exageraciones pero hacen de mi un ‘globito’ de esos que se pueden hinchar a voluntad». Para continuar:  «Ya soy demasiado viejo para estas cosas os podría hablar de pie y sin equivocarme», argumentó el escritor para justificar sus palabras pronunciadas sentado y encorvado sobre una silla. Finalizó sus palabras agradeciendo a todos los pontevedreses el galardón concedido, al tiempo que se mostró sorprendido por «todas las cosas bonitas que se dijeron. Saben más que yo, porque muchas de ellas no las sabía».
Lo que se suponía un castigo al final se convirtió en uno de los mejores regalos de su vida. Su decisión de apoyar a los mineros de Asturias que protagonizaron una sonada huelga en 1962 motivó la reacción del aparato franquista, expulsándolo de sus trabajos en Madrid: crítico teatral en Radio Nacional, también en el diario Arriba y de las clases de historia que impartía en la Escuela Nacional de Guerra. Sin trabajo, Gonzalo Torrente Ballester se dedica a traducir novelas del Oeste y policíacas, al tiempo que solicita el ingreso en el cuerpo de Catedráticos de Instituto. El destino, visto para un funcionario de Madrid no podría ser más negro. Un punto geográfico en Galicia sobre el mar, lejísimos de Madrid: Pontevedra. Pero Gonzalo Torrente Ballester ya conocía la ciudad, su paso por Bueu, a donde llega a principios de los años treinta por el destino de su padre, y donde contrae matrimonio con su primera mujer, le hacen más agradable la llegada a una ciudad tranquila con tiempo para poder escribir. Si Bueu fue la gran inspiración para esa obra monumental escrita en tres partes ‘Los gozos y las sombras’ (durante estas semanas de madrugada La 2 está programando la famosa serie rodada en Pontevedra), la ciudad del Lérez sería el sustrato con el que alimentar la que sería su mejor novela, ‘La saga/fuga de JB’. Pero además de inspiración Pontevedra fue ese rincón inolvidable lleno de amigos, de escenarios que recorrer, de paseos y cafés. Los profesores Manolo Domínguez y Filgueira Valverde, el café Lar, la sastrería Valiño, el ahora Instituto Valle-Inclán, la basílica de Santa María, y los retazos de la memoria de esta ciudad: los Muruáis, Castro Sampedro, García de la Riega... fueron armando una relación que se mantuvo siempre. Jurado de los Premios Julio Camba, pontevedreses como Carmen Becerra o Miguel Fernández-Cid, desde la Fundación del escritor en Compostela siguen hoy tensando esa relación entre Gonzalo Torrente Ballester y Pontevedra como un hilo irrompible que tuvo en ese acto, del que se cumplen veinte años, un momento de goce que hizo olvidar tantas sombras.

Pontevedra mejor que Vigo
El literato hizo un repaso de su vinculación con Pontevedra, ciudad a la que llegó en 1964, pero que ya conocía desde 1928, para impartir clases en el Instituto Femenino, residiendo hasta agosto de 1966, cuando se irá a la Universidad de Albany donde se hizo cargo de las clases de Literatura Española. «El año 28 fue la primera vez que vine a esta ciudad. Era mucho más pacífica que hoy. No había tantos coches, pero aún quedaban piedras muy bonitas». «Mi padre antes de andar por Bueu anduvo por Vigo y yo venía desde Vigo para curarme de la modernidad y buscar un poco de este aire romántico que tenía la ciudad que a mí me gustaba mucho».



Publicado en Diario de Pontevedra 11/09/2017. Fotografía Miguel Vidal